Nhóm thuốc Glucocorticoid

Nhóm thuốc Glucocorticoid

Glucocorticoid thiên nhiên gồm 2 chất chính là hydrocortison (cortisol) và cortison. Nhằm gia tăng tác dụng kháng viêm và giảm thiểu độc tính, người ta tổng hợp ra nhiều loại thuốc dựa vào cấu trúc hóa học của cortisol.

Tác dụng sinh lý

Tác dụng kháng viêm

Glucocorticoid chống các biểu hiện của quá trình viêm do bất kỳ nguyên nhân gì do:

– Làm giảm tác dụng hoặc ức chế các chất trung gian gây viêm như các cytokin, prostaglandin, leukotrien; làm giảm phóng thích histamin từ tế bào mast.

– Làm giảm tập trung bạch cầu tại ổ viêm và giảm hoạt tính của chúng

– Làm giảm chức năng của nguyên bòa sợi, nên giảm sản xuất collagen và glycosaminglycan do đó làm giảm hình thành mô liên kết.

Đối với tác động ức chế miễn dịch, Glucocorticoid có tác dụng:

– Làm giảm sản sinh kháng thể

– Làm giảm các thành phần bổ thể trong máu.

Nhờ các tác dụng trên mà Glucocorticoid chữa các phản ứng quá mẫn, kháng viêm nhưng điều đó lại làm mất đi đáp ứng viêm có tính chất bảo vệ, làm giảm khả năng đề kháng nên dễ nhiễm khuẩn, nhiễm nấm.

Tác dụng trên chuyển hóa

– Chuyển hóa glucid:

+ Glucocorticoid làm giảm sử dụng glucose ở mô

+ Glucocorticoid làm tăng tân tạo glucose

Kết quả: Glucocorticoid làm tăng đường huyết lúc đói để cung cấp glucose cho các mô phụ thuộc glucose như não, tim.

– Chuyển hóa protid: Glucocorticoid làm tăng thoái hóa protein lúc đói cung cấp acid amin cho sự tân tạo đường.

– Chuyển hóa lipid: Ở mô mỡ, làm tăng thoái hóa Triglycerid và tăng tổng hợp Triglycerid nhưng tăng tổng hợp Triglycerid ưu thế hơn nên kết quả là tăng dự trữ mỡ. Có sự tái phân bố mỡ không đồng đều: mỡ được tích tụ ở xương đòn, sau cổ gọi là gù trâu và mặt làm cho mặt bệnh nhân đầy đặn như mặt trăng nhưng lại mất mỡ ở chi.

Tác dụng trên cân bằng nước và chất điện giải

– Ở liều cao Glucocorticoid gây giữ Na+ và nước, thải K+, có thể dẫn đến tình trạng phù và nhược cơ.

– Ngăn hấp thu Ca++ ở ruột và tăng đào thải qua thận nên giảm dự trữ Ca trong cơ thể, và có thể làm tăng Ca niệu.

Tác dụng trên tim mạch

Glucocorticoid điều hòa huyết áp theo nhiều cơ chế:

– Tác dụng trên receptor Glucocorticoid ở thận gây giữ muối và nước

– Tác dụng trực tiếp trên receptor Glucocorticoid ở tim và mạch

– Tăng cường tác dụng co mạch của catecholamin và các chất gây co mạch khác.

Tác dụng trên cơ vân

Glucocorticoid cần cho hoạt động bình thường của cơ vân. Nếu thiếu Glucocorticoid, có triệu chứng giảm hoạt động cơ như suy nhược và mệt mỏi thường thấy ở người bị bệnh Addison. Nếu thừa Glucocorticoid gây hao mòn cơ, thể hiện qua bệnh cơ gặp ở người bệnh Cushing.

Tác dụng trên hệ thần kinh trung ương

Glucocorticoid tác dụng trên receptor ở não hoặc tác dụng gián tiếp trên thần kinh trung ương thông qua duy trì đường huyết, huyết áp và nồng độ chất điện giải. Điều này thấy ở người bệnh Addison có trạng thái lãnh cảm, trầm cảm, dễ bị kích thích, loạn tâm thần…, điều trị thay thế Glucocorticoid các triệu chứng trên biến mất.

Tác dụng trên máu

– Glucocorticoid ít ảnh hưởng trên sự tạo hồng cầu ở liều sinh lý‎ nhưng lại làm tăng hồng cầu ở liều cao hoặc trong hội chứng Cushing và giảm hồng cầu trong hội chứng Addison.

– Glucocorticoid giảm tạo lympho bào, teo mô, lympho và giảm hoạt động của bạch cầu.

Các tác dụng này được dùng để điều trị ung thư bạch cầu hoặc làm tăng nhanh lượng hồng cầu sau xạ trị hoặc hóa trị liệu ung thư.

Chỉ định của Glucocorticoid

Điều trị thay thế khi thiếu hormon

– Suy vỏ thượng thận mạn tính bao gồm: suy vỏ thượng thận nguyên phát và suy vỏ thượng thận thứ phát.

– Suy vỏ thượng thận cấp tính

– Tăng sản vỏ thượng thận bẩm sinh

Điều trị viêm

– Các bệnh thấp sưng viêm nặng như lupus ban đỏ toàn thân, viêm mạch.

– Viêm khớp dạng thấp

– Hội chứng thận hư

– Hen suyễn

Điều trị nhiễm khuẩn

Glucocorticoid được sử dụng như thuốc phối hợp trong thời gian ngắn để điều trị viêm phổi phối hợp với kháng sinh, bệnh tăng bạch cầu đơn nhân do nhiễm khuẩn…

Các bệnh ác tính

– Phối hợp với thuốc gây độc tế bào để trị các bệnh ác tính như bệnh Hodgkin, bệnh bạch cầu lympho cấp, đa u tủy…

– Là thành phần trị nôn do hóa trị ung thư, phù não do di căn, bệnh giảm tiểu cầu phá hủy hồng cầu do tự miễn.

Các bệnh dị ứng

– Phối hợp trong trường hợp sốc phản vệ

– Phối hợp trong các trường hợp dị ứng nhẹ như: sốt mùa, bệnh huyết thanh, mày đay…

Độc tính

– Trên sự phát triển của trẻ em: Sử dụng Glucocorticoid liều cao trong thời gian dài sẽ ức chế phát triển chiều cao của trẻ em do ức chế tác dụng phát triển xương và sụn của Somatomedin C.

– Loãng xương:

+ Glucocorticoid làm tăng chức năng hủy cốt bào, giảm chức năng tạo cốt bào

+ Glucocorticoid làm giảm hấp thu Ca ở ruột và tăng bài xuất Ca qua nước tiểu.

– Suy vỏ thượng thận

– Bệnh Cushing do thuốc

– Loét dạ dày tá tràng

– Tăng đường huyết

– Rối loạn dịch và điện giải

– Trên mắt: có thể gây đục thủy tinh thể

– Các tai biến khi sử dụng Glucocorticoid tại chỗ:

+ Các dạng thuốc nhỏ mắt: có thể gây ra tăng nhãn áp nhất là trên đối tượng cận thị hay tiểu đường, đục nhân mắt.

+ Các dạng thuốc bôi ngoài da: có thể gây teo da, mỏng da, da ửng đỏ hoặc rạn da, làm trầm trọng thêm mụn trứng cá, che đậy nhiễm khuẩn. Ngoài ra, khi sử dụng ngoài da còn xuất hiện hiện tượng lờn thuốc nhanh.

Nguyên tắc chung sử dụng Glucocorticoid

– Glucocorticoid là thuốc chủ yếu điều trị triệu chứng và có nhiều tác dụng phụ vì vậy nên sử dụng liều thấp nhất trong thời gian ngắn nhất có thể

– Liều dùng phụ thuốc chỉ định, đường dùng thuốc, mức độ nặng nhẹ:

+ Nếu điều trị thay thế do suy vỏ thượng thận thì dùng liều sinh lý‎.

+ Nếu điều trị triệu chứng thì bắt đầu với hiệu lực thấp nhất rồi tăng dần đến khi đạt yêu cầu.

+ Nếu điều trị các trường hợp đe dọa tính mạng thì dùng liều trên sinh lý‎ cao hoặc rất cao, khi bệnh đã ổn định thì giảm đến liều tối thiểu có hiệu lực.

– Khi sử dụng các loại Glucocorticoid cho tác dụng tại chỗ cũng không loại trừ hoàn toàn các tác dụng phụ của thuốc vì còn tùy thuộc vào tiềm lực của chế phẩm, liều dùng, tình trạng nơi đặt thuốc…

– Thời gian điều trị là yếu tố quan trọng nhất để tiên đoán  độc tính của thuốc.

– Tai biến cần phòng tránh khi sử dụng Glucocorticoid là suy vỏ thượng thận, nên dùng thuốc liều duy nhất vào buổi sáng, hàng ngày hay cách ngày, chọn loại có tác dụng ngắn hay trung bình, tránh loại tác dụng dài.

Nếu thời gian sử dụng thuốc trên 2 tuần , phải giảm liều từ từ trước khi ngừng thuốc và phải theo dõi bệnh nhân 1 năm sau khi ngừng thuốc để kịp thời bổ sung corticoid khi có stress trong khoảng thời gian đó.

– Cần cân nhắc khi sử dụng corticoid trong thời kì mang thai.

– Trong thời gian sử dụng Glucocorticoid cần có chế độ ăn thích hợp như ít đường, mỡ, muối; nhiều K, Ca, protid.

– Ngoài ra còn phải xem xét đến tuổi tác và tình trạng bệnh nhân khi sử dụng Glucocorticoid để xác định tác dụng có hại.


Thuốc kháng Histamin H1

Leave a Reply

Web truyện Viêm gan Bệnh gan mật .